Gruzja.

Tbilisi i sześć regionów

Gruzja jest mniejsza od Irlandii, mieszka tu około 3.7 miliona ludzi, a gruziński język nie jest spokrewniony z niczym, czego uczyliśmy się w szkole. Trzy historyczne formy alfabetu — Asomtavruli (V w.), Nuskhuri (IX w.), Mkhedruli (XI w.) — wszystkie nadal w użyciu, wpisane na listę UNESCO w 2016 jako jedna żywa tradycja. Na styku płyt arabskiej i euroazjatyckiej, Gruzja ma wszystko do produkcji gór i wina: tektonikę i ciepły klimat dolin.

Tbilisi jest naszą bazą. Założone w V wieku przez króla Wachtanga Gorgasaliego (legenda mówi: gorące źródła odkryte podczas polowania), dziś mieszka tu około 1.2 miliona ludzi. Stare miasto jest pochylone, drewniane balkony zwisają nad ulicą jak zmęczone okapy. W łaźniach Abanotubani siarczana woda 38°C — popołudnie spędza się w opaskach kąpielowych pod ceglanymi kopułami z XVII–XVIII wieku. Wieczorami wino z gliny w piwnicach Marjanishvili.

Na północ Wojenną Drogą Gruzińską. Trakt budowany przez Rosjan w latach 1799–1817, przecina Wielki Kaukaz przez Krzyżową Przełęcz (2384 m) i schodzi w stronę granicy z Osetią Południową. Przed Stepancmindą stajemy: monastyr Tsminda Sameba (XIV w.) na płaskowzgórzu 2170 m, pod ścianą Kazbeku (5054 m). Chmura zsuwa się ze szczytu i zakrywa krzyż na cerkwi w trzydzieści sekund. Wiatr robi z herbaty zupę miętową.

Pętla na zachód do Swanetii. Region wpisany na listę UNESCO w 1996, znany z koshki — kwadratowych wież obronnych z IX–XIII wieku. Wieża była rodzinną fortecą; w razie krwawej zemsty albo najazdu z północy zamykano w niej trzy pokolenia z zapasami na rok. W Mestii (1500 m) i Uszguli (2200 m, jedna z najwyżej położonych stale zamieszkanych wsi w Europie) stoi większość z około stu siedemdziesięciu pięciu zachowanych wież regionu. Droga z Mestii do Uszguli — z dołu 50 km, w mapy 4 godziny, w rzeczywistości szóste piwo i sucha skarpetka.

Na południu jaskiniowe miasto Vardzia. Wykute w skale Erusheti w latach osiemdziesiątych XII wieku, za panowania królowej Tamary (1184–1213). Pierwotnie trzynaście pięter, ponad sześćset pomieszczeń: cerkiew, refektarz, biblioteka, magazyny, stajnie. Trzęsienie ziemi w 1283 zwaliło frontową ścianę i wystawiło wnętrze jak otwarty plaster miodu. W głównej cerkwi zachował się fresk Tamary z XII wieku — jeden z czterech znanych portretów królowej zachowanych na ścianach gruzińskich klasztorów.

Wschód to Kachetia, kraj wina. Gruzja jest najstarszą udokumentowaną winnicą świata — qvevri, zakopane w ziemi gliniane amfory, używane są nieprzerwanie od około 6000 r. p.n.e. (najstarsze ślady fermentacji winogron z osady Shulaveris-Gora, południowa Gruzja). Tradycja wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO w 2013. W Sighnaghi siedzi się wieczorem na murach miasta i patrzy na Wielki Kaukaz po drugiej stronie doliny Alazani. Wino kupuje się u rolnika, butelka bez etykiety, korek z gałęzi orzecha.

Na północny wschód, w stronę granicy z Czeczenią. Tuszetia jest dostępna jedną drogą — przez przełęcz Abano (2826 m), otwartą od czerwca do października, w pozostałych miesiącach zasypaną śniegiem. Park Narodowy Tuszeti (2003) to 853 km² alpejskich pastwisk, kamiennych wież mieszkalnych i wsi Omalo (1900 m) jako centrum. Sąsiednia Pszawia — region poety Vazha-Pszaweli (1861–1915) i pasterskiej kultury najsurowszej w całym Kaukazie. Owce wędrują stąd na zimę w doliny Kachetii, czasem czterysta kilometrów w jedną stronę. W górnych wsiach do dziś łączy się prawosławie z przedchrześcijańskimi rytuałami: świece przy świętych dębach, ofiary z owiec w wybrane święta.

Wracając do Tbilisi przejeżdżamy obok Mtskhety — pierwszej stolicy Gruzji (od III w. p.n.e. do V w. n.e.), wpisanej na listę UNESCO w 1994. Klasztor Jvari (VI w.) stoi na wzgórzu nad zlewiskiem Aragwi i Kury, prosta kamienna forma, mocny widok. W dolinie katedra Svetitskhoveli (1010–1029), podobno z fragmentem chitonu Chrystusa pod ołtarzem. Jedenaście wieków klasztorów, jeden samochód, dziesięć dni — Gruzja jak album, w którym ktoś pomieszał kolejność stron.

Najlepszy okres na pełną pętlę: czerwiec–wrzesień. Do Uszguli i Tuszetii potrzebny 4x4 — drogi schodzą po każdym deszczu. Wino kupuj u producentów, nie w sklepach: rolnik bez etykiety jest dwa razy lepszy i trzy razy tańszy. Cash w mniejszych miejscowościach, w lari, nie w dolarze.