Huế.

Cytadela w Hue — miasto w mieście

Ceglane mury mają w podstawie ponad dwadzieścia metrów grubości. Widać to dopiero gdy przejeżdżasz przez bramę — nie przechodzisz przez ścianę, przechodzisz przez budynek. Obwód twierdzy: prawie dziesięć kilometrów, dziesięć bram, fosa szeroka na trzydzieści.

Hue było stolicą zjednoczonego Wietnamu przez nieco ponad sto czterdzieści lat — od 1802, kiedy cesarz Gia Long osiadł tu jako pierwszy z trzynastu władców dynastii Nguyễn, do 1945, kiedy ostatni z nich, Bảo Đại, abdykował na rzecz Việt Minh. Cytadelę budowano przez prawie trzydzieści lat, według założenia zapożyczonego z chińskiego Zakazanego Miasta, ale z francuskim wsadem fortyfikacyjnym: zewnętrzne mury wzniesiono według zasad Vaubana, które do Wietnamu wnieśli francuscy oficerowie w służbie Gia Longa. Najbardziej znany z nich, Olivier de Puymanel, zaprojektował cytadele w Sajgonie (1790) i Diên Khánh — ale zmarł w 1799, kilka lat przed rozpoczęciem budowy w Huế.

Cytadela to tylko zewnętrzna warstwa. W środku jest Hoàng Thành — Cesarskie Miasto, rezydencja dworska. A w nim, jeszcze głębiej, Tử Cấm Thành — Fioletowe Zakazane Miasto, dostępne tylko cesarzowi, jego najbliższym i służbie. Trzy koncentryczne światy, każdy za własną bramą i fosą.

Część kompleksu do dziś stoi w gruzach. Nikt tego nie ukrywa i dobrze — te opalone filary i fragmenty dachówek pamiętają ofensywę Tết z lutego 1968. Bitwa o Hue trwała dwadzieścia sześć dni i pozostała jedną z najkrwawszych w wojnie wietnamskiej; znaczna część zabytkowego kompleksu pałacowego została wtedy zburzona. Odbudowane pałace są piękne, ale to wyrwy w murach robią wrażenie. UNESCO wpisało Hue na listę dziedzictwa w 1993; restauracja od ponad dwóch dekad trwa nieprzerwanie.

Mauzolea cesarzy leżą za miastem, wzdłuż Rzeki Perfum — siedem dużych grobowców, każdy z nich własna kompozycja. Khải Định (zm. 1925) — ostatni przed abdykacją, mauzoleum z czarnego cementu i porcelanowych mozaik, najbardziej europejskie w stylu. Tự Đức (zm. 1883) — najbardziej liryczne, z jeziorem i pawilonem sosnowym, gdzie cesarz pisał poezję. Minh Mạng (zm. 1841) — najbardziej konserwatywne, klasyczna symetria konfucjańska.

Rzeka Perfum (Sông Hương) — nazwa pochodzi od kwiatów z drzew rosnących powyżej Hue, które jesienią opadają do wody. Wieczorem na łódkach wioślarki śpiewają nhã nhạc, tradycyjną muzykę dworską (UNESCO, 2003). Kuchnia Hue to oddzielny temat — była jadłospisem cesarskim, więc oprócz powszechnego bún bò Huế ma dziesiątki potraw, które gdziekolwiek indziej już nie istnieją.

Najlepiej wejść do cytadeli rano, przed zorganizowanymi grupami. Przy zachodniej bramie można kupić kawę w plastikowym kubku od kobiety z wózkiem. Polecam.